Тема 14
Evolyutsion ta’limot, tur va populyatsiya
Lamark va Darvin, evolyutsiya omillari, tur mezonlari, mikro va makroevolyutsiya, isbotlar, odam evolyutsiyasi.
Evolyutsion nazariyalar
J. B. Lamark (1809, «Zoologiya falsafasi») — birinchi yaxlit evolyutsion nazariya. Ch. Darvin (1859, «Turlarning paydo bo‘lishi»): harakatlantiruvchi kuchlar — irsiyat, o‘zgaruvchanlik, yashash uchun kurash va tabiiy tanlanish.
Tur va populyatsiya
Tur mezonlari: morfologik, fiziologik, genetik (kariotip), ekologik, geografik, biokimyoviy. Populyatsiya — evolyutsiyaning elementar birligi. Mikroevolyutsiya tur hosil bo‘lishi bilan tugaydi; makroevolyutsiya — tur usti guruhlarning paydo bo‘lishi.
Evolyutsiya yo‘nalishlari (A. N. Seversov)
Aromorfoz — umumiy tuzilish darajasining ko‘tarilishi (issiqqonlilik, 4 kamerali yurak); idioadaptatsiya — xususiy moslanish; umumiy degeneratsiya — soddalashuv (parazitlar).
Isbotlar
Gomologik organlar (odam qo‘li, ko‘rshapalak qanoti — divergensiya), analogik organlar (kapalak va qush qanoti — konvergensiya), rudimentlar (odamda chuvalchangsimon o‘simta), atavizmlar, paleontologik o‘tish shakllari (arxeopteriks).
Odam evolyutsiyasi
Avstralopitek → mohir odam → tik yuruvchi odam → neandertal → kromanyon (Homo sapiens).
Ko‘p uchraydigan xato
Gomologik va analogik organlarni adashtirish: gomologik — kelib chiqishi bir, analogik — vazifasi bir.