Тема 18
Atom va yadro fizikasi
Bor postulatlari, yadro tarkibi, massa defekti, radioaktivlik, yarim yemirilish, yadro reaksiyalari.
Atom tuzilishi
Rezerford tajribasi — atom markazida kichik musbat yadro. Bor postulatlari: elektron statsionar orbitalarda nurlanmaydi; bir orbitadan ikkinchisiga o‘tganda foton chiqaradi yoki yutadi: hν = E_k − E_n. Lazer — majburiy nurlanish asosida.
Yadro
Proton va neytronlardan iborat: Z — protonlar soni (tartib raqami), A — massa soni, neytronlar soni N = A − Z. Izotoplar — Z bir xil, A har xil. Nuklonlarni yadro kuchlari tutib turadi. Massa defekti Δm = Z·m_p + N·m_n − M_yadro, bog‘lanish energiyasi E = Δm·c².
Radioaktivlik
- α-yemirilish: yadro ⁴₂He chiqaradi — A 4 ga, Z 2 ga kamayadi;
- β⁻-yemirilish: elektron chiqaradi — A o‘zgarmaydi, Z 1 ga ortadi;
- γ-nurlanish — yuqori energiyali foton, A va Z o‘zgarmaydi.
Yarim yemirilish qonuni: N = N₀·2^(−t/T), T — yarim yemirilish davri.
Yadro energetikasi
Og‘ir yadrolar (uran-235) bo‘linishi — zanjir reaksiya, AES. Yengil yadrolar sintezi — termoyadro reaksiyasi (Quyosh energiyasi).
Ko‘p uchraydigan xato
β⁻-yemirilishda massa soni kamayadi deb o‘ylash — elektron massasi hisobga olinmaydi, A o‘zgarmaydi.