Ekologiya, ekosistema va biosfera. Hayotning kelib chiqishi

Ekologik omillar

Abiotik (yorug‘lik, harorat, namlik), biotik (organizmlar ta’siri), antropogen (inson faoliyati). Cheklovchi omil — minimumdagi omil organizm hayotini belgilaydi.

Ekosistema

Produtsentlar (yashil o‘simliklar) → konsumentlar (hayvonlar) → redutsentlar (bakteriyalar, zamburug‘lar). Ekologik piramida — 10 % qoidasi: har keyingi trofik darajaga energiyaning ≈ 10 % i o‘tadi.

Misol. Burgut 1 kg massa to‘plashi uchun: 10 kg ilon, 100 kg sichqon, 1000 kg o‘simlik.

Organizmlar munosabatlari

Mutualizm (lishaynik, dukkakdosh va tuganak bakteriya), kommensalizm (akula va yopishqoq baliq), parazitizm, yirtqichlik, raqobat.

Biosfera

Ta’limot muallifi — V. I. Vernadskiy; noosfera — aql sferasi. Ozon qatlami ultrabinafsha nurlardan himoya qiladi. Global muammolar: Orol dengizining qurishi, cho‘llanish, biologik xilma-xillikning kamayishi; noyob turlar «Qizil kitob»ga kiritiladi.

Hayotning kelib chiqishi

L. Paster (S-simon kolba tajribasi) hayotning o‘z-o‘zidan paydo bo‘lishini rad etgan. A. I. Oparin — koatservat nazariyasi; S. Miller tajribasi (1953) — noorganik moddalardan aminokislotalar sintezi.

Ko‘p uchraydigan xato

Zamburug‘larni produtsent deb hisoblash — ular redutsent yoki konsument.