Topic 1
Tiriklik darajalari, viruslar, prokariotlar, zamburug‘lar
Biologiya bo‘limlari, tiriklikning tuzilish darajalari, viruslar, bakteriyalar, zamburug‘ va lishayniklar.
Tiriklikning tuzilish darajalari
Molekula → hujayra → to‘qima → organ → organizm → populyatsiya-tur → ekosistema → biosfera. Tiriklik belgilari: modda va energiya almashinuvi, ko‘payish, irsiyat va o‘zgaruvchanlik, ta’sirlanish, o‘sish va rivojlanish.
Viruslar
Hujayrasiz hayot shakli: nuklein kislota (DNK yoki RNK) va oqsil qobiq. Faqat tirik hujayra ichida ko‘payadi. Kashf etgan — D. I. Ivanovskiy (1892, tamaki mozaikasi virusi). Bakteriyalarni zararlaydigan viruslar — bakteriofaglar. OIV — RNK saqlovchi retrovirus.
Prokariotlar
Bakteriyalar va ko‘k-yashil suvo‘tlari (sianobakteriyalar): yadro qobig‘i yo‘q, irsiy material — halqasimon DNK, mitoxondriya va plastidalar yo‘q. Sianobakteriyalar fotosintez qiladi. Noqulay sharoitda ko‘p bakteriyalar spora hosil qiladi.
Zamburug‘lar va lishayniklar
Zamburug‘lar — eukariot, geterotrof; hujayra devorida xitin, zaxira moddasi — glikogen. Mog‘or zamburug‘i penitsilldan antibiotik olinadi. Lishayniklar — zamburug‘ va suvo‘ti (yoki sianobakteriya) simbiozi.
Ko‘p uchraydigan xato
Zamburug‘larni o‘simlik deb hisoblash: ularda xlorofill yo‘q, devorida sellyuloza emas, xitin.