Topic 1
Kinematika: tekis va tekis o‘zgaruvchan harakat
Tezlik, tezlanish, erkin tushish, gorizontal va qiya otilgan jism, aylana bo‘ylab harakat.
Tekis harakat
s = v·t. Harakat nisbiy: tezlik sanoq sistemasiga bog‘liq. Bir tomonga harakatlanayotgan jismlarning nisbiy tezligi v₁ − v₂, qarama-qarshi — v₁ + v₂.
Tekis o‘zgaruvchan harakat
- v = v₀ + a·t;
- s = v₀·t + a·t²/2;
- v² − v₀² = 2a·s (vaqt noma’lum bo‘lganda qulay);
- o‘rtacha tezlik: v_o‘r = s_umumiy / t_umumiy (tezliklar o‘rtachasi emas!).
Erkin tushish va otilgan jism
Erkin tushish tezlanishi g ≈ 10 m/s². Balandlikdan tushish: h = g·t²/2, v = g·t. Yuqoriga otilgan jism: ko‘tarilish vaqti v₀/g, maksimal balandlik v₀²/(2g).
Gorizontal otilgan jism: gorizontal bo‘yicha tekis (x = v₀t), vertikal bo‘yicha erkin tushish. Qiya otilganda uchish uzoqligi L = v₀²·sin 2α / g — 45° da eng katta.
Aylana bo‘ylab tekis harakat
Chiziqli tezlik v = 2πR/T = ωR, markazga intilma tezlanish a = v²/R = ω²R, chastota ν = 1/T.
Misol
Avtomobil tinch holatdan 2 m/s² tezlanish bilan 5 s harakatlandi: v = 10 m/s, s = 2·25/2 = 25 m.
Ko‘p uchraydigan xato
O‘rtacha tezlikni tezliklarning o‘rta arifmetigi deb olish va km/soatni m/s ga o‘tkazmaslik (1 km/soat = 1/3,6 m/s).