Topic 4
Atmosfera va iqlim
Atmosfera qatlamlari, harorat va bosimning balandlik bilan o‘zgarishi, shamollar, iqlim mintaqalari.
Qatlamlar
Troposfera — pastki qatlam (qutblarda 8–10 km, ekvatorda 16–18 km): ob-havo hodisalari shu yerda. Stratosferada ozon qatlami. Havo tarkibi: azot ≈ 78 %, kislorod ≈ 21 %.
Harorat va bosim
Troposferada har 1 km ko‘tarilganda harorat o‘rtacha 6 °C ga pasayadi. Normal atmosfera bosimi — 760 mm sim. ust.; har 10,5 m ko‘tarilganda bosim 1 mm ga kamayadi.
Misol. Tog‘ etagida +24 °C bo‘lsa, 3000 m balandlikda: 24 − 3 · 6 = +6 °C.
Shamollar
Shamol yuqori bosimdan past bosim tomonga esadi. Passatlar — tropiklardan ekvatorga doimiy; mussonlar — fasllar bo‘yicha yo‘nalishini o‘zgartiradi (Janubiy va Sharqiy Osiyo); briz — kunduzi dengizdan quruqlikka, kechasi aksincha.
Iqlim mintaqalari
Asosiy: ekvatorial, tropik, mo‘tadil, arktika (antarktika); oraliq: subekvatorial, subtropik, subarktika. Iqlimga kenglik, okeandan uzoqlik, oqimlar, relyef ta’sir qiladi.
Ko‘p uchraydigan xato
Tog‘ cho‘qqisi Quyoshga yaqinroq bo‘lgani uchun issiqroq deb o‘ylash — havo pastdan, yer yuzasidan isiydi.