Тема 5
Genetika: Mendel qonunlari
Asosiy tushunchalar, monoduragay va diduragay chatishtirish, tahliliy chatishtirish, chala dominantlik.
Tushunchalar
Gen — DNK bo‘lagi; allel — genning muqobil shakllari (A — dominant, a — retsessiv). Gomozigota — AA yoki aa, geterozigota — Aa. Genotip — genlar to‘plami, fenotip — belgilar to‘plami.
Mendel qonunlari (1865)
- Birinchi avlod duragaylarining bir xilligi: AA × aa → hammasi Aa;
- Ajralish: Aa × Aa → fenotip 3 : 1, genotip 1 : 2 : 1;
- Belgilarning mustaqil irsiylanishi: AaBb × AaBb → 9 : 3 : 3 : 1.
Gametalar soni: 2ⁿ, n — geterozigota juftlar soni (AaBb — 4 xil gameta).
Tahliliy chatishtirish va chala dominantlik
Noma’lum genotipli dominant individ retsessiv gomozigota bilan chatishtiriladi: Aa × aa → 1 : 1; AA × aa → hammasi bir xil. Chala dominantlikda (tungi go‘zal gulining rangi) Aa oraliq fenotipli: F₂ da fenotip ham 1 : 2 : 1.
Misol
No‘xatda sariq (A) yashil (a) ustidan dominant. Aa × Aa dan 400 urug‘: sariq — 300, yashil — 100.
Ko‘p uchraydigan xato
Genotip va fenotip nisbatlarini adashtirish: 3 : 1 — fenotip, 1 : 2 : 1 — genotip (to‘liq dominantlikda).