Тема 16
Maxsus nisbiylik nazariyasi asoslari
Eynshteyn postulatlari, vaqtning sekinlashishi, uzunlikning qisqarishi, E = mc².
Postulatlar
- Barcha inersial sanoq sistemalarida fizika qonunlari bir xil;
- yorug‘likning vakuumdagi tezligi manba va kuzatuvchi harakatiga bog‘liq emas va barcha inersial sistemalarda c ga teng.
Oqibatlari
- vaqtning sekinlashishi: t = t₀/√(1 − v²/c²) — harakatdagi soat sekin yuradi;
- uzunlikning qisqarishi: l = l₀·√(1 − v²/c²) (harakat yo‘nalishi bo‘yicha);
- hech bir jism yorug‘lik tezligidan tez harakatlana olmaydi;
- relyativistik tezliklarni qo‘shish: v = (v₁ + v₂)/(1 + v₁v₂/c²).
Massa va energiya
E₀ = mc² — tinchlikdagi energiya. Massa kamayishi energiya ajralishini bildiradi: yadro reaksiyalarining energiyasi shu formula bilan hisoblanadi.
Misol. 1 g massa to‘liq energiyaga aylansa: 10⁻³·(3·10⁸)² = 9·10¹³ J.
Ko‘p uchraydigan xato
Klassik tezliklar qo‘shish qoidasini yorug‘likka qo‘llash: c + v emas, baribir c.