Тема 4
Saqlanish qonunlari: impuls, ish, energiya
Impuls va uning saqlanishi, reaktiv harakat, ish, quvvat, kinetik va potensial energiya, FIK.
Impuls
p = m·v (vektor). Kuch impulsi F·Δt = Δp. Yopiq sistemada impuls saqlanadi: m₁v₁ + m₂v₂ = m₁v₁′ + m₂v₂′. Noelastik to‘qnashuvdan keyin jismlar birga harakatlanadi: v = (m₁v₁ + m₂v₂)/(m₁ + m₂).
Reaktiv harakat — raketa, qurolning tepishi impuls saqlanishiga asoslangan.
Ish va quvvat
A = F·s·cos α, birligi joul. Quvvat N = A/t = F·v, birligi vatt. FIK: η = A_foydali / A_to‘liq · 100 %.
Energiya
- kinetik: E_k = mv²/2;
- potensial (Yer ustida): E_p = mgh;
- prujina: E_p = kx²/2.
Ishqalanishsiz yopiq sistemada to‘liq mexanik energiya saqlanadi: mgh = mv²/2 → v = √(2gh). Noelastik to‘qnashuvda mexanik energiya saqlanmaydi (bir qismi issiqlikka aylanadi), impuls esa saqlanadi.
Ko‘p uchraydigan xato
Impulsni skalyar kattalik deb qo‘shish (qarama-qarshi yo‘nalishda ishora hisobga olinadi) va noelastik to‘qnashuvda energiya saqlanishini qo‘llash.