Тема 2
Geografik xaritalar: masshtab, koordinatalar, relyef tasviri
Masshtab turlari, geografik kenglik va uzunlik, masofani hisoblash, azimut, gorizontallar.
Masshtab
Sonli (1 : 100 000), nomli (1 sm da 1 km), chiziqli. 1 : 100 000 masshtabda xaritadagi 1 sm joydagi 100 000 sm = 1 km ga teng. Masshtab qancha yirik (maxraj kichik) bo‘lsa, tafsilot shuncha ko‘p.
Koordinatalar
Geografik kenglik — ekvatordan shimol yoki janubga 0–90°. Geografik uzunlik — bosh (Grinvich) meridiandan sharq yoki g‘arbga 0–180°. Meridian bo‘ylab 1° ≈ 111 km.
Misol. 40° sh.k. va 43° sh.k. dagi ikki nuqta (bitta meridianda) orasidagi masofa 3 · 111 = 333 km.
Yo‘nalish va relyef
Azimut — shimol yo‘nalishidan soat mili bo‘yicha o‘lchanadigan burchak: sharq — 90°, janub — 180°, g‘arb — 270°. Relyef gorizontallar (bir xil balandlikdagi nuqtalarni tutashtiruvchi chiziqlar) va bo‘yoqlar bilan tasvirlanadi; gorizontallar zich — qiyalik tik. Mutlaq balandlik dengiz sathidan, nisbiy — bir nuqtaga nisbatan.
Ko‘p uchraydigan xato
Masshtabdagi santimetrni kilometrga o‘tkazishda nollarni noto‘g‘ri sanash: 100 000 sm = 1 km.