Тема 3
Litosfera va relyef
Yer ichki tuzilishi, litosfera plitalari, vulqon va zilzila, tog‘ jinslari, relyef shakllari.
Yer tuzilishi
Yer po‘sti, mantiya, yadro. Materik po‘sti qalinroq (odatda 35–70 km), okean po‘sti yupqa (5–10 km). Litosfera — Yer po‘sti va mantiyaning yuqori qismi; u harakatlanuvchi plitalarga bo‘lingan.
Ichki kuchlar
Plitalar to‘qnashgan joylarda tog‘lar (Himolay), cho‘kish zonalarida chuqur okean botiqlari (Mariana botig‘i, ≈ 11 km) paydo bo‘ladi. Zilzila va vulqonlar asosan plitalar chegarasida — eng faol mintaqa Tinch okean «olovli halqasi».
Tog‘ jinslari
- magmatik — granit, bazalt;
- cho‘kindi — qumtosh, ohaktosh, toshko‘mir;
- metamorfik — marmar (ohaktoshdan), gneys.
Tashqi kuchlar va relyef
Nurash, shamol, suv, muzliklar faoliyati. Relyef shakllari: tog‘lar (500 m dan baland), tekisliklar — pasttekislik (0–200 m), qir (200–500 m), yassitog‘lik (500 m dan baland). Eng baland cho‘qqi — Jomolungma (Everest, ≈ 8848 m).
Ko‘p uchraydigan xato
Marmarni magmatik jins deb o‘ylash — u metamorfik.