Тема 23
Alisher Navoiy ijodi
«Xamsa», devonlar va shoirning asosiy asarlari.
Hayoti
Alisher Navoiy (1441–1501) Hirotda tug‘ilgan. U shoir, mutafakkir va davlat arbobi bo‘lgan; o‘zbek mumtoz adabiyotining eng yirik namoyandasi sanaladi. Asarlarini turkiy (o‘zbek) tilida yozgan va shu tilning badiiy imkoniyatlarini isbotlab bergan.
«Xamsa»
Xamsa — «beshlik» degani. U beshta dostondan iborat:
- Hayrat ul-abror — falsafiy-axloqiy doston;
- Farhod va Shirin — muhabbat va mehnat haqida;
- Layli va Majnun — cheksiz ishq dostoni;
- Sab’ai sayyor — «Yetti sayyora», yetti hikoyadan iborat;
- Saddi Iskandariy — Iskandar haqida adolatli hukmdor timsoli.
Devonlari
«Xazoyin ul-maoniy» («Ma’nolar xazinasi») — shoirning turkiy tildagi she’rlarini to‘rt devonga jamlagan to‘plami. Devonlar shoir umrining bosqichlariga qarab nomlangan: «G‘aroyib us-sig‘ar», «Navodir ush-shabob», «Badoye’ ul-vasat», «Favoyid ul-kibar».
Boshqa asosiy asarlari
- «Muhokamat ul-lug‘atayn» — turkiy va forsiy tillar qiyoslangan ilmiy asar. Navoiy turkiy tilning boyligini dalillar bilan ko‘rsatadi;
- «Majolis un-nafois» — shoirlar haqidagi tazkira, ya’ni adabiy portretlar to‘plami;
- «Mahbub ul-qulub» — pand-nasihat asari;
- «Lison ut-tayr» — «Qush tili», ramziy doston.
Ko‘p uchraydigan xato
«Boburnoma» ni Navoiyga nisbat berish. U Zahiriddin Muhammad Bobur asari. Navoiy va Bobur — turli davr ijodkorlari.