Тема 2
Unli uyg‘unligi va undosh o‘zgarishlari
Büyük va küçük ünlü uyumu, ünsüz yumuşaması va benzeşmesi.
Unlilar ikki guruhda
- Yo‘g‘on (kalın): a, ı, o, u;
- Ingichka (ince): e, i, ö, ü.
Büyük ünlü uyumu (ikki xil qo‘shimcha)
Oxirgi unli yo‘g‘on bo‘lsa — a, ingichka bo‘lsa — e: kitaplar, evler; okulda, evde.
Küçük ünlü uyumu (to‘rt xil qo‘shimcha)
| Oxirgi unli | Qo‘shimcha unlisi | Misol |
|---|---|---|
| a, ı | ı | kızı, atı |
| e, i | i | evi, bileti |
| o, u | u | okulu, topu |
| ö, ü | ü | gözü, gülü |
Undoshning yumshashi (ünsüz yumuşaması)
Ko‘p bo‘g‘inli so‘z oxiridagi p, ç, t, k unli bilan boshlanuvchi qo‘shimcha oldidan yumshaydi: kitap → kitabı, ağaç → ağacı, çocuk → çocuğu, renk → rengi. Bir bo‘g‘inlilarda odatda yo‘q: top → topu, saç → saçı.
Undoshning moslashuvi (ünsüz benzeşmesi)
Jarangsiz undoshlardan (f, s, t, k, ç, ş, h, p — «Fıstıkçı Şahap») keyin d bilan boshlanuvchi qo‘shimcha t ga aylanadi: kitapta, sokaktan, gitti.