Topic 11
Alkenlar, alkinlar, dienlar va arenlar
Birikish reaksiyalari, Markovnikov qoidasi, polimerlanish, asetilen olinishi, benzol xossalari.
Alkenlar CₙH₂ₙ
Bitta qo‘sh bog‘ (σ + π), sp². Birikish reaksiyalari: gidrogenlash, galogenlash, gidrogalogenlash, gidratlanish. Brom suvini rangsizlantiradi — qo‘sh bog‘ga sifat reaksiyasi. Markovnikov qoidasi: HX ning vodorodi ko‘proq vodorodli uglerodga birikadi: CH₂=CH–CH₃ + HBr → CH₃–CHBr–CH₃. Polimerlanish: n CH₂=CH₂ → (–CH₂–CH₂–)ₙ polietilen.
Alkinlar va dienlar CₙH₂ₙ₋₂
Asetilen C₂H₂ — sp, 180°. Olinishi: CaC₂ + 2H₂O → C₂H₂ + Ca(OH)₂. Kucherov reaksiyasi: asetilen gidratlanib sirka aldegidi hosil qiladi. Dienlar (butadien-1,3, izopren) — kauchuk olish uchun.
Arenlar
Benzol C₆H₆ — yassi halqa, yagona π-elektron tizimi. Birikishdan ko‘ra o‘rin olishga moyil: nitrolash, galogenlash (FeBr₃ katalizatorida). Zelinskiy usuli: 3C₂H₂ → C₆H₆ (aktivlangan ko‘mir). Toluol C₆H₅CH₃.
Ko‘p uchraydigan xato
Benzol brom suvini rangsizlantiradi deb o‘ylash — u odatiy sharoitda birikish reaksiyasiga kirishmaydi.