Topic 10
Organik kimyo nazariyasi. Alkanlar va sikloalkanlar
Butlerov nazariyasi, izomeriya, gomologik qator, nomlanish, alkanlarning xossalari.
Tuzilish nazariyasi
A. M. Butlerov (1861): molekuladagi atomlar valentligiga ko‘ra ma’lum tartibda bog‘langan; moddaning xossasi tarkibiga va tuzilishiga bog‘liq. Izomerlar — tarkibi bir xil, tuzilishi va xossalari har xil moddalar.
Gomologik farq — CH₂. C₄H₁₀ ning 2 ta, C₅H₁₂ ning 3 ta struktur izomeri bor.
Alkanlar CₙH₂ₙ₊₂
Faqat σ-bog‘lar, sp³, burchak 109°28′. Metan, etan, propan, butan… Nomlash: eng uzun zanjir, o‘rinbosarga eng kichik raqam: CH₃–CH(CH₃)–CH₃ — 2-metilpropan.
- o‘rin olish (yorug‘likda galogenlash): CH₄ + Cl₂ → CH₃Cl + HCl;
- yonish: CH₄ + 2O₂ → CO₂ + 2H₂O;
- kreking, izomerlanish; birikish reaksiyasiga kirishmaydi.
Metan — tabiiy gazning asosiy qismi. Sikloalkanlar CₙH₂ₙ — alkenlarga izomer.
Ko‘p uchraydigan xato
Nomlashda eng uzun zanjir o‘rniga yozilgan to‘g‘ri chiziqni olish.