She’r tuzilishi: vazn, qofiya, radif va badiiy san’atlar

Vazn

Barmoq vazni — misralardagi bo‘g‘inlar (hijolar) soni teng, turoqlarga bo‘linadi: xalq qo‘shiqlari, Cho‘lpon, Hamid Olimjon she’rlari. Aruz — cho‘ziq va qisqa hijolarning tartibli almashinuvi; o‘lchov birligi — rukn, ruknlar tizimi — bahr (hazaj, ramal, rajaz, mutaqorib…). Mumtoz adabiyot aruzda yozilgan.

Qofiya va radif

Qofiya — misra oxiridagi ohangdosh so‘zlar; undagi asosiy takrorlanuvchi tovush — raviy. Radif — qofiyadan keyin aynan takrorlanadigan so‘z yoki so‘zlar.

Mumtoz she’r shakllari

• G‘azal — a-a, b-a, v-a qofiyalanadi; birinchi bayt — matla’, oxirgisi (odatda taxallus bilan) — maqta’;
• Ruboiy — to‘rt misra, a-a-b-a, hazaj bahrida, falsafiy mazmunli;
• Tuyuq — to‘rt misra, a-a-b-a, qofiyasi tajnis (shakldosh so‘zlar);
• Qit’a — matla’siz, b-a, v-a; fard — bitta bayt;
• Masnaviy — a-a, b-b, v-v: dostonlar shakli;
• Muxammas — besh misrali bandlar, musaddas — oltilik.

Badiiy san’atlar

• tashbeh — o‘xshatish; istiora — o‘xshatiladigan narsa tushirib qoldirilgan o‘xshatish;
• tashxis — jonlantirish; tazod — zidlash;
• talmeh — mashhur tarixiy, afsonaviy voqea yoki shaxsga ishora (Farhod, Majnun, Iskandar);
• tajnis — shakldosh so‘zlar o‘yini; iyhom — so‘zning ikki ma’nosiga ishora;
• husni ta’lil — hodisaga go‘zal, xayoliy sabab ko‘rsatish;
• irsoli masal — she’rda maqol yoki hikmat keltirish;
• tanosub — o‘zaro aloqador so‘zlarni birga qo‘llash.

Ko‘p uchraydigan xato

Radifni qofiya deb o‘ylash: qofiya o‘zgaradi, radif aynan takrorlanadi. Tuyuq va ruboiyni farqlashda — tajnisli qofiyaga qarang.