Тема 3
Modda va energiya almashinuvi: biosintez, fotosintez, nafas
Genetik kod, transkripsiya va translyatsiya, energetik almashinuv bosqichlari, fotosintez, xemosintez.
Oqsil biosintezi
Genetik kod — triplet: 1 aminokislota = 3 nukleotid (kodon). Kod universal; 64 kodondan 61 tasi aminokislota, 3 tasi stop. Transkripsiya — yadroda DNK asosida iRNK sintezi (A→U, T→A, G→C, C→G). Translyatsiya — ribosomada iRNK asosida oqsil; aminokislotani tRNK olib keladi, uning antikodoni kodonga komplementar.
Energetik almashinuv
- tayyorlov — polimerlar monomerlarga parchalanadi, energiya issiqlik bo‘lib tarqaladi;
- kislorodsiz (glikoliz) — sitoplazmada: 1 glyukoza → 2 PVK, 2 ATF;
- kislorodli — mitoxondriyada: 36 ATF, CO₂ va H₂O.
Jami 1 molekula glyukozadan 38 ATF.
Fotosintez
6CO₂ + 6H₂O → C₆H₁₂O₆ + 6O₂. Yorug‘lik bosqichi — tilakoid membranasida: suv fotolizi, O₂ ajralishi, ATF va NADF·H₂ hosil bo‘lishi. Qorong‘ilik bosqichi — stromada: CO₂ biriktirilib glyukoza sintezi (Kalvin sikli). Ajraladigan kislorod manbai — suv.
Xemosintez — noorganik moddalarni oksidlash energiyasi hisobiga sintez (nitrifikatsiyalovchi, temir, oltingugurt bakteriyalari); kashfiyotchi — S. N. Vinogradskiy.
Ko‘p uchraydigan xato
Fotosintezda kislorod CO₂ dan ajraladi deb o‘ylash — u suvning fotolizidan chiqadi.