10-mavzu
So‘z birikmasi va gap turlari
Teng va tobe bog‘lanish, gapning maqsadga, tuzilishga va his-hayajonga ko‘ra turlari.
So‘z birikmasi
Kamida ikki mustaqil so‘zning tobe bog‘lanishi: hokim va tobe qism. Qizil olma (qanday olma?), kitobni o‘qimoq. Hokim so‘z turkumiga qarab: otli birikma (yangi uy) va fe’lli birikma (tez yurmoq).
Tobe bog‘lanish usullari: moslashuv (mening kitobim), boshqaruv (maktabga bormoq), bitishuv (chiroyli gul — qo‘shimchasiz).
Ega va kesim birikma hosil qilmaydi (Qush uchdi — gap). Uyushiq so‘zlar teng bog‘lanadi (olma va nok) — ular ham birikma emas.
Gap turlari
- maqsadga ko‘ra: darak, so‘roq, buyruq;
- his-hayajon ishtirokiga ko‘ra: his-hayajonli va betaraf;
- tuzilishiga ko‘ra: sodda va qo‘shma; sodda gap yig‘iq (faqat bosh bo‘laklar) yoki yoyiq;
- bo‘laklar to‘liqligiga ko‘ra: to‘liq va to‘liqsiz; egali va egasiz.
Misol. «Kitobni o‘qib chiq!» — buyruq, egasiz, yoyiq gap.
Ko‘p uchraydigan xato
Ega va kesimni so‘z birikmasi deb hisoblash va so‘roq belgisi yo‘q ritorik so‘roqni darak gap deb olish.