9-mavzu
Metallmaslar: galogenlar, kislorod, oltingugurt, azot, fosfor, uglerod
Galogenlar faolligi, allotropiya, sulfat va nitrat kislotalar xossalari, havo tarkibi.
Galogenlar (VII A)
F₂, Cl₂ — gaz; Br₂ — suyuq; I₂ — qattiq. Faollik: F > Cl > Br > I — faolrog‘i kamroq faolni tuzidan siqib chiqaradi: Cl₂ + 2KBr → 2KCl + Br₂.
Kislorod va oltingugurt
Allotropiya: O₂ va O₃ (ozon). Havo: azot ≈ 78 %, kislorod ≈ 21 %. Oltingugurt: SO₂ (kislotali oksid), SO₃ → H₂SO₄. Konsentrlangan H₂SO₄ — suvni tortib oluvchi, oksidlovchi; suyultirishda kislota suvga quyiladi.
Azot va fosfor
NH₃ — ammiak, suvda yaxshi eriydi, ishqoriy muhit. HNO₃ — kuchli oksidlovchi: metallar bilan odatda H₂ ajratmaydi; misga konsentrlangani NO₂, suyultirilgani NO beradi. Fosfor allotropiyasi: oq (zaharli, havoda o‘z-o‘zidan yonadi) va qizil.
Uglerod va kremniy
Allotropiya: olmos, grafit, fulleren. CO — is gazi (zaharli), CO₂ — qattig‘i «quruq muz». Kremniy (IV) oksid SiO₂ — qum, kvars; silikatlar — shisha, sement.
Ko‘p uchraydigan xato
Suyultirishda suvni kislotaga quyish (qaynab sachraydi) va nitrat kislota metall bilan vodorod ajratadi deb yozish.