Fonetika: tovush, harf, bo‘g‘in

Harf va tovush

Tovush — talaffuz qilinadi va eshitiladi. Harf — yozuvdagi belgi, tovushni ko‘zga ko‘rinadigan qiladi. Ular har doim ham bir-biriga teng kelmaydi.

Masalan sh, ch, ng — ikkitadan harf, lekin har biri bitta tovushni bildiradi. Shuning uchun shosha so‘zida 6 ta harf va 5 ta tovush bor.

Alifbo

Hozirgi o‘zbek lotin alifbosida 29 ta harf va bitta tutuq belgisi (’) bor. Tutuq belgisi harf sanalmaydi, lekin ma’noni o‘zgartiradi.

Unli tovushlar

O‘zbek tilida oltita unli bor: a, o, u, e, i, o‘. Unli — og‘izdan to‘siqsiz chiqadigan tovush, shuning uchun bo‘g‘in markazida aynan u turadi.

Undosh tovushlar

Qolgan tovushlar undosh. Ular ovoz ishtirokiga ko‘ra ikkiga bo‘linadi:

• jarangli: b, d, g, j, z, v, y, l, m, n, r, ng;
• jarangsiz: p, t, k, q, s, sh, ch, f, x, h.

Bo‘g‘in

Bo‘g‘in — bir zarb bilan aytiladigan tovush guruhi. So‘zda nechta unli bo‘lsa, shuncha bo‘g‘in bor — bu eng ishonchli hisoblash usuli.

• mak-tab — 2 bo‘g‘in (a, a);
• o‘-quv-chi — 3 bo‘g‘in (o‘, u, i);
• ki-tob — 2 bo‘g‘in (i, o).

Ko‘p uchraydigan xato

sh va ch ni ikkita tovush deb sanash. Ular bitta tovush: yozuvda ikkita belgi bilan ko‘rsatilgani xolos.