4-mavzu
So‘zning ma’nolari va ko‘chimlar
Bir va ko‘p ma’noli so‘zlar, o‘z va ko‘chma ma’no, metafora, metonimiya, sinekdoxa.
O‘z va ko‘chma ma’no
O‘z ma’no — so‘zning dastlabki, asosiy ma’nosi: temir qo‘l emas, temir — metall. Ko‘chma ma’no — o‘xshashlik yoki bog‘liqlik asosida hosil bo‘ladi: temir intizom.
Ko‘p ma’noli so‘z ma’nolari o‘zaro bog‘liq: ko‘z (a’zo), buloq ko‘zi, uzukning ko‘zi. Omonimda esa bog‘liqlik yo‘q.
Ko‘chim turlari
- Metafora — o‘xshashlik asosida: tilla qo‘l (mohir usta), oltin kuz;
- Metonimiya — aloqadorlik asosida: Navoiyni o‘qidim (asarini), zal qarsak chaldi (odamlar);
- Sinekdoxa — qism orqali butunni: ikki og‘iz boqaman (ikki kishini), bosh (odam soni);
- Vazifadoshlik — vazifa o‘xshashligi: qalam (avval qamishdan, hozir ruchka ham).
Ifodalilik vositalari
Epitet — badiiy sifatlash: kumush qor. O‘xshatish — -dek, -day, go‘yo, kabi bilan: oydek go‘zal. Mubolag‘a — bo‘rttirish: tog‘ni talqon qiladi. Kinoya — teskari ma’noda: aqlsiz odamga «Juda aqlli ekansiz!».
Ko‘p uchraydigan xato
Metonimiya va sinekdoxani adashtirish. Sinekdoxada miqdoriy bog‘liqlik (qism — butun) bor, metonimiyada esa joy, muallif, material kabi aloqadorlik.