12-mavzu
Odam: tayanch-harakat, qon va qon aylanish, endokrin sistema
Skelet va muskullar, qon tarkibi, immunitet, yurak va qon aylanish doiralari, gormonlar.
Tayanch-harakat sistemasi
Katta odam skeletida 200 dan ortiq (≈ 206) suyak. Suyak tarkibi: organik (ossein — egiluvchanlik) va anorganik (kalsiy tuzlari — qattiqlik). Muskullar: ko‘ndalang-targ‘il (ixtiyoriy), silliq (ichki organlar), yurak muskuli.
Qon
- eritrotsitlar — gemoglobin, kislorod tashiydi, yetuklari yadrosiz;
- leykotsitlar — himoya, fagotsitoz (I. I. Mechnikov), antitanalar;
- trombotsitlar — qon ivishi (fibrinogen → fibrin).
Emlash — sun’iy faol immunitet (vaksina), davolovchi zardob — sun’iy passiv.
Qon aylanish
Yurak 4 kamerali. Katta doira chap qorinchadan aorta orqali boshlanib, o‘ng bo‘lmachada tugaydi; kichik doira o‘ng qorinchadan o‘pka arteriyasi orqali o‘pkaga, chap bo‘lmachaga qaytadi. Arteriyalar qonni yurakdan olib chiqadi. Normal bosim ≈ 120/80 mm sim. ust.
Endokrin sistema
Insulin — oshqozon osti bezi (Langergans orolchalari), yetishmasa qandli diabet; tiroksin — qalqonsimon bez (yod kerak); adrenalin — buyrak usti bezi; o‘sish gormoni — gipofiz.
Ko‘p uchraydigan xato
Arteriyada doim arterial qon oqadi deb o‘ylash: o‘pka arteriyasida venoz qon oqadi.